प्रविधि, बदलिँदो जीवनशैली र नयाँ पुस्ताको सोचसँगै नेपालमा व्यवसायको स्वरूप पनि तीव्र गतिमा बदलिँदैछ
कुनै समय नेपालमा व्यवसाय सुरु गर्ने भन्नासाथ पसल, होटल, रेस्टुरेन्ट, निर्माण वा व्यापारको कल्पना गरिन्थ्यो। व्यवसायका लागि ठूलो पूँजी, आफ्नै भवन र धेरै कर्मचारी आवश्यक पर्छ भन्ने धारणा पनि व्यापक थियो।
तर समय बदलिएको छ।
आज एउटा सानो कोठाबाट सुरु भएको व्यवसायले विश्वका विभिन्न देशमा सेवा दिन सक्छ। एउटा कम्प्युटर र इन्टरनेटको माध्यमबाट नेपालमा बसेर विदेशका कम्पनीसँग काम गर्न सकिन्छ। मोबाइलबाटै ग्राहकसँग जोडिन सकिन्छ। कृत्रिम बुद्धिमत्ताको सहयोगमा धेरै काम स्वचालित गर्न सकिन्छ।
यसले नेपालमा व्यवसायको पुरानो परिभाषालाई विस्तार गरिरहेको छ।
अब व्यवसाय भनेको केवल वस्तु बेच्नु होइन। कुनै समस्या पहिचान गर्नु, त्यसको समाधान खोज्नु र त्यो समाधानलाई ठूलो संख्यामा मानिससम्म पुर्याउनु पनि आधुनिक व्यवसाय हो।
नेपालमा बढ्दो डिजिटल पहुँच, युवा जनशक्ति, सामाजिक सञ्जालको विस्तार, विद्युतीय भुक्तानी र विश्वव्यापी रूपमा बढिरहेको दूरस्थ कामको संस्कृतिले नयाँ पुस्ताका लागि व्यवसायका अनेकौँ बाटा खोलिदिएको छ।
प्रविधिमा आधारित सेवा: नेपालमै बसेर विश्वलाई सेवा
नेपालमा दक्ष प्राविधिक जनशक्तिको संख्या निरन्तर बढिरहेको छ। सफ्टवेयर विकास, वेबसाइट निर्माण, मोबाइल अनुप्रयोग, चित्र तथा सामग्री निर्माण, तथ्याङ्क विश्लेषण, साइबर सुरक्षा र डिजिटल प्रचार–प्रसारजस्ता क्षेत्रमा नेपाली युवाले देशभित्रै बसेर अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा काम गर्न सक्ने अवस्था बनेको छ।
यस क्षेत्रमा ठूलो कार्यालय वा ठूलो प्रारम्भिक लगानीभन्दा दक्षता, विश्वसनीयता र गुणस्तरीय सेवा महत्वपूर्ण हुन्छ।
एउटा सानो नेपाली कम्पनीले अस्ट्रेलिया, बेलायत, अमेरिका वा युरोपका ग्राहकका लागि सफ्टवेयर निर्माण गर्न सक्छ। केही दक्ष व्यक्तिबाट सुरु भएको कम्पनीले क्रमशः ठूलो टोली निर्माण गर्न सक्छ।
यसले रोजगारी सिर्जना मात्र गर्दैन, देशमा विदेशी मुद्रा भित्र्याउने सम्भावनासमेत बढाउँछ।
कृत्रिम बुद्धिमत्ताबाट नयाँ व्यवसाय
कृत्रिम बुद्धिमत्ता अहिले विश्वको व्यवसायिक क्षेत्रमा तीव्र गतिमा प्रवेश गरिरहेको छ। नेपालमा यसको प्रयोग अझै प्रारम्भिक चरणमा भए पनि सम्भावना निकै ठूलो छ।
व्यवसायका लागि ग्राहकका प्रश्नको स्वचालित उत्तर दिने प्रणाली, कागजात व्यवस्थापन, बिक्रीसम्बन्धी विश्लेषण, लेखा तथा तथ्याङ्क प्रशोधन, सामग्री निर्माण र दैनिक दोहोरिने कामलाई स्वचालित बनाउने सेवाको आवश्यकता बढ्न सक्छ।
नेपालमा साना तथा मझौला व्यवसायको संख्या ठूलो छ। सबै व्यवसायसँग आफ्नै प्राविधिक टोली हुँदैन। यही कारणले कृत्रिम बुद्धिमत्तालाई व्यवसायको आवश्यकता अनुसार प्रयोग गरिदिने सेवा भविष्यको महत्वपूर्ण क्षेत्र बन्न सक्छ।
उद्यमीका लागि यसको मुख्य अवसर प्रविधि बेच्नुमा होइन, प्रविधिको माध्यमबाट ग्राहकको समय, श्रम र लागत बचत गर्नुमा हुनेछ।
नेपाली समस्याबाटै डिजिटल उत्पादन
नेपालमा अझै पनि धेरै व्यवसाय कागजी अभिलेख, स्प्रेडसिट र विभिन्न सामाजिक सञ्जालका सन्देशमा निर्भर छन्।
यही अवस्था नयाँ व्यवसायका लागि अवसर बन्न सक्छ।
विद्यालय व्यवस्थापन, अस्पताल व्यवस्थापन, कर्मचारी व्यवस्थापन, लेखा, भण्डारण, होटल सञ्चालन, कृषि बजार, घरजग्गा कारोबार, यातायात, कार्यक्रम व्यवस्थापन तथा अन्य क्षेत्रमा प्रयोग हुने डिजिटल प्रणाली निर्माण गर्न सकिन्छ।
कुनै एउटा व्यवसायका लागि मात्र प्रणाली बनाउनु र एउटै समस्या भोगिरहेका सयौँ व्यवसायका लागि एउटै प्रणाली उपलब्ध गराउनु फरक कुरा हो।
दोस्रो अवधारणाले एउटै उत्पादन धेरै ग्राहकलाई उपलब्ध गराउन सक्ने भएकाले व्यवसायलाई विस्तार गर्न सहज बनाउँछ।
यसरी स्थानीय समस्याबाट सुरु भएको डिजिटल उत्पादन राष्ट्रिय हुँदै अन्तर्राष्ट्रिय बजारसम्म पुग्न सक्छ।
कृषिमा प्रविधिको प्रवेश
नेपालको अर्थतन्त्रमा कृषिको भूमिका महत्वपूर्ण भए पनि उत्पादन, बजार, मूल्य, भण्डारण र वितरणका क्षेत्रमा अझै धेरै चुनौती छन्।
प्रविधिको प्रयोगले यी चुनौतीलाई व्यवसायिक अवसरमा बदल्न सकिन्छ।
किसानलाई बजार मूल्यको जानकारी दिने, उत्पादन खरिदकर्ता र किसानलाई जोड्ने, मौसम तथा खेतीसम्बन्धी सूचना उपलब्ध गराउने, कृषि उत्पादनको अनलाइन बजार निर्माण गर्ने तथा उत्पादनदेखि उपभोक्तासम्मको आपूर्ति व्यवस्थापन गर्ने व्यवसाय सुरु गर्न सकिन्छ।
कृषिमा प्रविधि जोड्नु भनेको किसानलाई मोबाइल अनुप्रयोग दिनु मात्र होइन। किसानको उत्पादनलाई उचित बजार, उचित मूल्य र सही समयमा उपभोक्तासम्म पुर्याउने व्यवस्था निर्माण गर्नु पनि आधुनिक कृषि व्यवसाय हो।
पर्यटनमा नयाँ सोच
नेपालको पर्यटन क्षेत्र हिमाल र पदयात्रामा मात्र सीमित छैन।
स्थानीय संस्कृति, खानपान, साहसिक गतिविधि, धार्मिक पर्यटन, ग्रामीण जीवन, वन्यजन्तु, ऐतिहासिक सम्पदा र स्थानीय अनुभवलाई व्यवस्थित रूपमा प्रस्तुत गर्न सकियो भने पर्यटनको बजार अझ फराकिलो बनाउन सकिन्छ।
पर्यटकको रुचि, समय र बजेटअनुसार यात्रा योजना बनाइदिने सेवा, स्थानीय मार्गदर्शक र पर्यटकलाई जोड्ने प्रणाली, स्थानीय अनुभवको बजार, यात्रासम्बन्धी डिजिटल सहायक तथा पर्यटन व्यवसायीका लागि व्यवस्थापन प्रणालीजस्ता नयाँ व्यवसाय विकास गर्न सकिन्छ।
नेपाल घुम्न आउने पर्यटकलाई केवल “कहाँ जाने?” भन्ने जानकारी दिने होइन, “मेरो आवश्यकता र रुचिअनुसार नेपालमा के अनुभव गर्न सक्छु?” भन्ने प्रश्नको उत्तर दिन सक्ने व्यवसायको आवश्यकता बढ्दैछ।
सामग्री सिर्जना पनि व्यवसाय
सामाजिक सञ्जालको विस्तारले सामग्री सिर्जनालाई पनि व्यवसायको एउटा नयाँ क्षेत्र बनाएको छ।
भिडियो, श्रव्य कार्यक्रम, लेख, चित्र, शिक्षा, मनोरञ्जन तथा जानकारीमूलक सामग्रीमार्फत आफ्नै दर्शक निर्माण गर्न सकिन्छ।
तर सामग्री सिर्जना केवल सामाजिक सञ्जालमा लोकप्रिय हुने विषय मात्र होइन। व्यवसायका लागि सामग्री निर्माण, विज्ञापन सामग्री उत्पादन, व्यक्तिगत पहिचान निर्माण, संस्थागत प्रचार तथा सामाजिक सञ्जाल व्यवस्थापनजस्ता सेवाको माग पनि बढिरहेको छ।
नेपालका साना तथा मझौला व्यवसायलाई आफ्नो उत्पादन र सेवा डिजिटल माध्यमबाट प्रस्तुत गर्न सहयोग गर्ने विशेषीकृत कम्पनीका लागि पनि राम्रो सम्भावना छ।
साइबर सुरक्षाको बढ्दो आवश्यकता
नेपालमा व्यवसायहरू डिजिटल हुँदै जाँदा सूचना सुरक्षाको आवश्यकता पनि बढ्दैछ।
ग्राहकको व्यक्तिगत विवरण, आर्थिक कारोबार, व्यावसायिक कागजात र संस्थाका महत्वपूर्ण तथ्याङ्क डिजिटल प्रणालीमा राखिन थालेपछि त्यसको सुरक्षा अनिवार्य हुन्छ।
साइबर सुरक्षा परीक्षण, प्रणालीको सुरक्षा निगरानी, कर्मचारीलाई सुरक्षा तालिम, तथ्याङ्कको सुरक्षित प्रतिलिपि तथा जोखिम व्यवस्थापनजस्ता सेवाका लागि आगामी दिनमा थप व्यवसायिक अवसर सिर्जना हुन सक्छ।
डिजिटल व्यवसाय बढ्दै जाँदा त्यसको सुरक्षा गर्ने व्यवसाय पनि सँगसँगै बढ्नेछ।
विद्युतीय सवारीसँग जोडिएका नयाँ व्यवसाय
नेपालमा विद्युतीय सवारीको प्रयोग बढ्दै जाँदा त्यससँग सम्बन्धित नयाँ व्यवसायका सम्भावना पनि विस्तार हुँदैछन्।
सवारी साधन चार्ज गर्ने केन्द्र, ब्याट्री परीक्षण तथा मर्मत, चार्जिङ व्यवस्थापन, विद्युतीय सवारीका लागि आवश्यक सामग्री, सवारी साधनको डिजिटल निगरानी तथा व्यावसायिक प्रयोजनका लागि विद्युतीय सवारी व्यवस्थापनजस्ता क्षेत्रमा नयाँ व्यवसाय विकास गर्न सकिन्छ।
एउटा नयाँ प्रविधि बजारमा प्रवेश गर्दा त्यससँग जोडिएका धेरै सहायक व्यवसाय जन्मिन्छन्। विद्युतीय सवारीको क्षेत्रमा पनि यही सम्भावना देखिन्छ।
सीपमा आधारित शिक्षा र तालिम
परम्परागत शिक्षाले मात्र आधुनिक रोजगारी बजारको सबै आवश्यकता पूरा गर्न नसक्ने अवस्था बन्दै गएको छ।
नयाँ प्रविधि र नयाँ कामका लागि निरन्तर नयाँ सीप सिक्नुपर्ने हुन्छ।
त्यसैले प्रोग्रामिङ, तथ्याङ्क विश्लेषण, कृत्रिम बुद्धिमत्ता, साइबर सुरक्षा, डिजिटल प्रचार, चित्र डिजाइन, परियोजना व्यवस्थापन तथा अन्य व्यावसायिक सीप सिकाउने संस्था र डिजिटल शिक्षण प्रणालीका लागि पनि ठूलो सम्भावना छ।
तर केवल भिडियो पाठ्यक्रम बेच्नेभन्दा व्यावहारिक परियोजना, अनुभवी व्यक्तिबाट मार्गदर्शन, उद्योगसँगको सहकार्य र रोजगारीसँग जोडिएको तालिम प्रभावकारी हुन सक्छ।
नेपाली उत्पादनलाई विश्व बजारसम्म
नेपालमा हस्तकला, चिया, कफी, जडीबुटी, कपडा, स्थानीय खाद्य पदार्थ तथा विभिन्न मौलिक उत्पादनको सम्भावना छ।
तर राम्रो उत्पादन मात्र पर्याप्त हुँदैन। गुणस्तर, प्याकेजिङ, ब्रान्ड निर्माण, बजार व्यवस्थापन र विश्वसनीय आपूर्ति प्रणाली आवश्यक हुन्छ।
डिजिटल बजारको माध्यमबाट नेपाली उत्पादनलाई विदेशका ग्राहकसम्म पुर्याउने व्यवसायले नेपाली उत्पादनलाई स्थानीय बजारबाट अन्तर्राष्ट्रिय बजारसम्म लैजान सक्छ।
यसका लागि नेपालमै उत्पादन गरेर विदेशमा बिक्री गर्ने नयाँ पुस्ताको निर्यात व्यवसाय महत्वपूर्ण हुन सक्छ।
चुनौतीभन्दा ठूलो अवसर
नेपालमा व्यवसाय गर्न चुनौती छैनन् भन्न मिल्दैन। पूँजीको अभाव, बजारको सीमितता, नीतिगत जटिलता, दक्ष जनशक्तिको अभाव र पूर्वाधारका समस्या अझै छन्।
तर यी चुनौतीका बीच पनि एउटा महत्वपूर्ण परिवर्तन भइरहेको छ—व्यवसाय सुरु गर्न भौतिक सीमाको महत्व घट्दै गएको छ।
आज ज्ञान बेच्न सकिन्छ। सीप बेच्न सकिन्छ। सफ्टवेयर बेच्न सकिन्छ। परामर्श बेच्न सकिन्छ। डिजिटल सामग्री बेच्न सकिन्छ। नेपाली उत्पादन विश्व बजारमा बेच्न सकिन्छ।
त्यसैले नयाँ पुस्ताका उद्यमीले व्यवसायको सुरुवात गर्दा केवल “कति पैसा लगानी गर्नुपर्छ?” भनेर सोच्नु पर्याप्त हुँदैन।
बरु उनीहरूले सोध्नुपर्ने प्रश्न हो—
कुन समस्या मैले अरूभन्दा राम्रोसँग समाधान गर्न सक्छु?
त्यो समाधानका लागि ग्राहक कति मूल्य तिर्न तयार छ?
र त्यो समाधानलाई सयौँ वा हजारौँ ग्राहकसम्म कसरी पुर्याउन सक्छु?
यी प्रश्नको स्पष्ट उत्तर भेट्टाउन सक्ने उद्यमीका लागि नेपालमा सम्भावनाको कमी छैन।
अबको व्यवसाय कस्तो हुनेछ?
नेपालको आगामी व्यवसायिक यात्रा केवल परम्परागत व्यापारको विस्तारमा सीमित रहने सम्भावना छैन।
प्रविधि, कृषि, पर्यटन, शिक्षा, स्वास्थ्य, वित्त, यातायात, ऊर्जा र उत्पादनका क्षेत्रमा नयाँ सोच र प्रविधि जोडिँदै जाँदा व्यवसायका नयाँ स्वरूप जन्मिनेछन्।
सबैभन्दा महत्वपूर्ण कुरा, आधुनिक व्यवसायको सुरुवात सधैँ ठूलो लगानीबाट हुँदैन।
एउटा समस्या देख्ने आँखाबाट व्यवसाय सुरु हुन सक्छ।
एउटा राम्रो विचारबाट उत्पादन जन्मिन सक्छ।
एउटा दक्ष व्यक्तिबाट कम्पनी बन्न सक्छ।
र एउटा नेपाली कम्पनीले नेपालबाटै संसारलाई सेवा दिन सक्छ।
नेपालमा अब अवसरको अभावभन्दा पनि अवसर पहिचान गर्ने र त्यसलाई व्यवसायमा रूपान्तरण गर्ने सोचको आवश्यकता बढी छ।
भविष्य पर्खेर आउने कुरा होइन।
भविष्य निर्माण गर्नेहरूकै लागि बजार खुल्दैछ।